از سلول‌های بنیادی تا درمان بیماری‌های تخریبی شبکیه چشم

به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی استان سمنان؛ به مناسبت هفته پژوهش و در ادامه سلسله گفتگوها با همکاران، با دکتر حمید ابوطالب موسس شرکت دانش بنیان پیشگامان سلول درمانی شبکیه سمنان که آماده‌سازی سلول‌های بنیادی چشم در درمان بیماری‌های تخریبی شبکیه چشم و تولید دستگاه‌های دقیق و قدرتمند تشخیصی و جراحی تمام اتوماتیک در حوزه چشم‌ پزشکی از مهم‌ترین چشم‌ اندازهای این شرکت است، گفتگویی ترتیب دادیم که در ادامه آمده است. 

امروز در خدمت همکار گرانقدرمان دکتر ابوطالب هستیم، خواهش می کنم  معرفی بیشتری از خودتان بفرمایید.

به نام خدا و با سلام، من هم خوشحالم که در خدمت شما  و همکاران محترم می باشم. من حمید ابوطالب هستم، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی استان سمنان، گروه آناتومی. من متولد 1361 هستم، بعد از پایان تحصیلات متوسطه وارد دانشگاه ایران شدم و دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد را در این دانشگاه گذراندم. برای دوره دکتری در دوره آناتومی وارد دانشگاه تربیت مدرس شدم. حدود یکسال در دانشگاه تهران و مرکز تحقیقات چشم فارابی فعالیت کردم و سپس جذب دانشگاه علوم پزشکی استان سمنان شدم.

متشکرم، لطفا درباره ایده ایجاد یک شرکت دانش بنیان و زمینه کاری آن بفرمایید.

چشمها گیرنده های بینایی هستند و بخش عمده اطلاعاتی که از بیرون دریافت می کنیم از طریق چشمها به مغز منتقل می شوند مثل رنگها، شکلها، فواصل، اندازه ها و بسیاری موارد دیگر و این اطلاعات توسط مغز تفسیر و درک می شود.گاهی بینایی در برخی از افراد دچار مشکل می شود، این مشکل می تواند در قرنیه باشد و یا عدسی، لایه شبکیه و یا سایر علل و عوامل در بینایی افراد تاثیر می گذارند.

زمانی که من دانشجوی دوره Ph.D در دانشگاه تربیت مدرس شدم، به استادم پروژه پیشنهاد شد تحت عنوان بهبود وضعیت بینایی جانبازان شیمیایی، ایشان هم من را انتخاب کرد که روی این موضوع فعالیت کنم، من هم به علت علاقه ای که به موضوع داشتم قبول کردم. ادامه فعالیت در این زمینه سبب شد که با همکاران چشم پزشک خوبی در دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و مرکز لبافی نژاد آشنایی پیدا کنم و مطالب بسیاری یاد بگیرم. در واقع ایده اولیه این شرکت از همین پروژه دانشجویی شکل گرفت و هرچه بیشتر روی این موضوع کار می کردم، علاقمندتر می شدم و بطور خاص بیماری تخریب ماکولا وابسته به سن را برای پایان نامه دکتری انتخاب کردم که اختصارا به آن AMD می گویند. در این بیماری مرکز دید به مرور زمان تار می شود و این تاری بیشتر و به مرور سیاه می شود و یک لکه وسط میان بینایی قرار می گیرد و هنگامی که فرد به جایی نگاه می کند قسمت مرکز میدان بیناییش تار یا سیاه خواهد بود.

این بیماری در نوع شایع آن درمانی ندارد و فرضیه ما این بود که بتوانیم با استفاده از سلولهای بنیادی مشکل مربوط به این بیماران را در فاز حیوانی و در مدلهای حیوانی مرتفع کنیم. بنابراین از سلولهای بنیادین استفاده کردیم و آنها را به سلولهایی که بتوانند این مشکل را برطرف کنند، تمایز دادیم. ماحصل این پایان نامه یک ثبت اختراع بود که با عنوان « فرایند تولید و تمایز سلولهای بنیادی به سلولهای شبکیه چشم» که انجام شد. من بعد از فارغ التحصیلی دوره دکتری، حدود یک سال در مرکز تحقیقات چشم فارابی فعالیت می کردم و در آنجا با بسیاری از بیمارانی که دچار AMD بودند برخورد داشتم و متوجه شدم چقدر این بیماران نیاز به کمک دارند. احساس وظیفه می کردم که حتی یک قدم کوچک در این زمینه بردارم و شاید بتوانم در حد توانم کمکی به این بیماران بکنم.

بعد از اینکه در دانشگاه علوم پزشکی استان سمنان جذب شدم، تصمیم گرفتم که به شکل کاملا تخصصی روی شبکیه چشم و بیماری AMD فعالیت کنم و تا جایی که بتوانم به این بیماران کمک کنم. یکی از کارهایی که به ذهنم رسید که بتوانم بطور سازماندهی شده انجام بدهم و پیگیری کنم، بر اساس ثبت اختراعی که داشتم بود و آن را در قالب یک شرکت پیشبردم. در سال 1398 شرکتی را تحت عنوان پیشگامان سلول درمانی شبکیه تاسیس کردم و هدفم این بود که این شرکت را به یک شرکت دانش بنیان تبدیل کنم و در قالب یک شرکت دانش بنیان فعالیتهای مربوط به فن آوری و استفاده از سلولهای بنیادی در بیماریهای چشم را پیش ببرم. هنگامی که با دوستان و همکارانی که پزشکان متخصص چشم بودند، صحبت می کردم، متوجه شدم برای بیماریهای مختلف چشم چه جنبه درمانی و یا در امر پیشگیری، چشم پزشکان تزریقات متعددی را در داخل فضاهای مختلف چشم انجام می دهند و این تزریقات توسط دست انجام می شود. در این صورت همیشه درصدی از خطا وجود دارد و به ذهنم رسید که در این حوزه هم فعالیت کنیم و طرحی را آماده کردم که دستگاهی بسازیم که اثر دست را هنگام تزریق داروها، مایعات و در آینده حتی برای تزریق سلولها و ژنها، به حداقل ممکن برسانیم.

یک نمونه اولیه از دستگاه ساخته شد و کارکرد آن مورد تایید قرار گرفت و در حال حاضر پیگیر ثبت اختراع برای این دستگاه هستیم. سپس با توجه به دو حوزه فعالیت که عرض کردم، فکر کردم که امتیاز دانش بنیانی را برای شرکت بگیرم. با همکارانمان در حوزه معاونت تحقیقات صحبت کردم و حمایتهای خیلی خوبی انجام شد و امسال هم که سال تولید، دانش بنیان، اشتغال آفرینی نام گرفت و حمایتهای خوبی در حال انجام است و من هم اطلاعات مربوط به این دو موضوع فعالیتم و شرکت را جمع آوری و سازماندهی کردم و از طریق سامانه دانش بنیان ارسال کردم که خوشبختانه با بررسی هایی که انجام گرفت، شرکت برای امتیاز دانش بنیانی، تایید شد. این اتفاق بسیار خوب و خوشایندی برای من بود که بتوانم قدمی رو به جلو بردارم و برای این بیماران کاری انجام دهم و امیدوارم بتوانم در این زمینه بهتر و بیشتر فعالیت کنم.

اگر این دستگاهی که فرمودید، به تولید برسد، به لحاظ اقتصادی چقدر مقرون بصرفه خواهد بود؟

دستگاه های خوب و پیشرفته زیادی وجود دارد ولی متاسفانه در اختیار ما نیست و حوزه چشم پزشکی به دستگاه ها وابسته است. چون بسیاری از روش های تشخیصی، کنترلی، پیشگیری و درمانی توسط ماشین انجام می شود. شاید نمونه خارجی دستگاهی که عرض کردم، وجود داشته باشد ولی خرید آن اصلا مقرون بصرفه نیست و دستگاهی بسیار پر هزینه برای یک مرکز درمانی یا یک کلینیک و یا مراکز تحقیقاتی دانشگاهی خواهد بود. در این حوزه بر اساس نمونه اولیه، ما طرحی را پیشنهاد دادیم که دستگاهی تمام اتوماتیک ساخته شود در عین حال عملکرد مطلوبی نیز در مقایسه با نمونه های خارجی داشته باشد و تهیه آن برای مراکز درمانی یا تحقیقاتی در داخل کشور امکان پذیر باشد.

آیا در شرکت دانش بنیانتان از توانمندی متخصصان داخلی برای حوزه های مختلف کاری استفاده می کنید؟

بله در تمامی حوزه های فعالیت شرکت چه در فرآوری سلولهای بنیادی و چه در زمینه ساخت دستگاه ها از توانمندی و تجربه همکاران و متخصصین داخلی استفاده می شود.

در شرکت شما دو گروه پزشکی و مهندسی همراه و همگام در راستای اهداف مشترکی فعالیت می کنند. لطفا در این باره توضیح بفرمایید که این دو زمینه بیشتر از فضای فعالیت یکدیگر مطلع شوند و تعاملات بیشتری با هم برقرار کنند.

خوشبختانه هم همکاران وزارت علوم و هم همکاران وزارت بهداشت از نظر توان علمی و اجرایی قدرتمند هستند اما ارتباط محدودی با هم دارند و همین باعث شده که دو حوزه متفاوت به نظر برسند، اما زمانی که در موضوعی مشترک ورود و همراهی این متخصصان با یکدیگر را میبینیم، متوجه می شویم این دو حوزه چقدر درهم تنیده هستند. باید همکاری و همراهی بین دانشگاه های وزارت علوم و دانشگاه های بیشتر شود و نیازهای علمی یکدیگر را برآورده سازند و در این حالت است که بازدهی بیشتری خواهیم داشت، حالا چه در زمینه ساخت و تولید تجهیزات و یا در زمینه تشخیص و درمان. مثلا بسیاری از ابزاری که در درمان استفاده می شود برپایه علوم مهندسی ساخته شده است. یا مثال دیگر دستگاه هایی است که برای رفع عیوب انکساری چشم در تکنیکهایی مانند لیزیک، لیزر، لازک و غیره استفاده می شود و بر اساس دانش مهندسی طراحی و ساخته می شود. همین طور دستگاه های تشخیصی مانند MRI و سی تی اسکن و ... نیز به همین ترتیب با دانش فنی ساخته شده اند.

و سخن پایانی ...

می خواهم از تمام کسانی که طی این سالها به من کمک کردند قدردانی کنم، تعداد این عزیزان زیاد است و شاید نام بردن از تک تک آنها امکان پذیر نباشد، از استاد راهنمای دوره دکتری، همکاران چشم پزشکی که با آنها کار کردم و همچنان هم افتخار همکاری با آنها را دارم، همکاران و دوستانی که در دانشگاه علوم پزشکی استان سمنان همراهی و همکاری کردند، دکتر ثامنی، دکتر زربخش، دکتر طاهریان، دکتر میرمحمدخانی، دکتر عبدالشاه و دکتر قدس رئیس دانشگاه علوم پزشکی استان سمنان که همواره ما را مورد لطف و حمایت قرار داده اند، مرکز نوآوری و شکوفایی ریاست جمهوری در استان سمنان و پارک علم و فناوری استان سمنان قدردانی می کنم و ان شاء الله که بتوانیم با فعالیت شرکت و رسیدن به اهداف آن، محبتهای این عزیزان را جبران کنیم.

مصاحبه گر: مارال صمصامی- کارشناس روابط عمومی دانشگاه